Een ander perspectief, het is niet gemakkelijk

Er werd hier nog lang nagepraat, na het kijken van Het grote racisme-experiment van BNN. Een licht-emotioneel gesprek waarin zowel Jan als ik – weer – geraakt waren door wat het Blue eyes/Brown eyes experiment met mensen doet en wat het blootlegt. 

Voor wie het niet kent:

Het blauwe ogen/bruine ogen experiment is bedacht door lerares en anti-racisme activist Jane Elliot, in de jaren ’60. Tijdens het experiment wordt een groep kinderen gebaseerd op de kleur van hun ogen in tweeën verdeeld. De kinderen met de blauwe ogen worden vreselijk behandeld. Hen wordt verteld dat ze dom zijn en ze moeten een zichtbaar teken dragen van hun blauw-ogig zijn (een kraagje). De bruin-ogen krijgen een veel vriendelijkere behandeling: ze krijgen langer pauze, ze worden vriendelijk toegesproken en als ze eens een foutje maken, krijgen ze – anders dan de blauw-ogige – niet keihard op hun flikker.

Horen en voelen

Elliot deed dit experiment voor het eerst met haar eigen klas in 1968. Martin Luther King was net vermoord en één van de kids vroeg waarom hij was vermoord. Toen Elliot dit probeerde uit te leggen, observeerde ze dat de kinderen haar wel hoorde, maar het niet goed begrepen (voelden). Ze vroeg hen om te vertellen wat ze wisten over zwarte mensen. Waarop de kids op de proppen kwamen met vooroordelen die er op dat moment bestonden over zwarten: werkloos, lui, dom etc. Ze besloot dat ze iets moest doen en vroeg de kinderen of ze bereid waren om mee te doen aan het blauw ogen/bruine ogen experiment. De kids waren daar wel toe bereid.

Wat het doet

Het meest interessante dat dit experiment opleverde was inzicht in hoe snel de kinderen hun gedrag aanpasten aan hun nieuw verworven status (blauw én bruin). De bruin-ogigen werden algauw bazig en arrogant en voerden hun opdrachten beter uit. Terwijl de blauw-ogigen onderdanig en stil werden en slechter gingen presteren. Volgens Elliot startte deze gedragsverandering al heel snel (binnen 15 minuten). Grappig was dat toen ze de volgende dag de rollen omdraaiden, de blauw-ogen veel minder hard waren naar de bruin-ogen dan de dag ervoor toen de bruin-ogen de macht hadden. Waaruit je zou kunnen concluderen dat “Walking a mile in someon’s shoes…” je helpt om er anders naar te kijken.

Kijk gewoon

Check hier de beelden uit de jaren ’60. je kunt ook niet kijken natuurlijk, want ignorance is bliss. Maar ik raad het je aan, alleen al omdat je nu hier leest, ik je de link heb gegeven en je dus niet langer kunt claimen dat je niet kón weten.

Hier een kortere versie:

Door de jaren heen is het experiment van Elliot eindeloos herhaald. Je kunt er workshops in volgen, het komt af en toe terug op televisie en ook in Nederland werd het ergens in de jaren ’90 (in elk geval, want dat kan ik me nog herinneren) gedaan met Nederlandse kids. Niet gek, want het is vreselijk krachtig.

Onoverdraagbaar…

Het raakt een conversatie én een gevoel dat ik de laatste weken in gesprekken, chats en FB-fitties probeer uit te leggen. Jawel, naar aanleiding van de zwarte piet discussie, alle dwazen die hun avatar naar Zwarte Piet hebben veranderd (ja jij, ik vind je een dwaas) en iedereen die de petitie tot behoud van het Sinterklaas-feest heeft getekend (dude, niemand wilde het afschaffen…get your facts straight). Het raakt het gevoel dat me niet lúkt uit te leggen. Niet lukt omdat de ervaring bijna niet over te dragen is aan iemand met een totaal ander perspectief op het leven.

Je bent toch anders…tsja

Iemand die niet – wanneer hij een afwijkende mening heeft – terug wordt gewenst naar zijn eigen land. Iemand waartegen niet – nog steeds – wordt gezegd: “Wat spreek je goed Nederlands zeg!” alsof dat daadwerkelijk een compliment is. Iemand die niet structureel te horen krijgt: “Maar jij bent toch geen allochtoon…” alsof het een presentje is. Eentje die je ook nog kan worden afgepakt wanneer het zo uitkomt (wanneer je bijvoorbeeld vindt dat Zwarte piet best kan worden aangepast).

Het blijkt bijna onmogelijk dat uit te leggen. Maar het experiment van Elliot toont aan dat wanneer je het voelt, je het ook kunt begrijpen. Hoe onbegrijpelijk je het voorheen ook vond.

Waar het over gaat: pesten

Haar experiment gaat eigenlijk niet over racisme. Het gaat over pesten, het gaat over afwijkend zijn (in uiterlijk, mening, gedrag) van de dominante groep. Het gaat over hoe machtsverhoudingen en generalisaties van invloed zijn op zelfbeeld en gedrag.

Het gaat niet om racisme. Het gaat over mensen die om wat voor reden dan ook afwijken van de dat wat dominant is: omdat ze homoseksueel zijn, een bril dragen, rood haar hebben, een beugel hebben, een spraakgebrek, een ander kleurtje, ander haar, andere kleding……

Waarbij huidskleur slechts eentje is die gemakkelijk aanwijsbaar is en onmogelijk aan te passen. Je haar kun je verven, je beugel gaat een keer af, je bril kun je vervangen door lenzen, maar je huidskleur blijft een gemakkelijk aanwijsbare afwijking  van de norm. Waarbij ik overigens niet vind dát je als je kunt, je moet aanpassen. Je moet jezelf kunnen zijn in al je volledigheid. Het simpele feit dat je afwijkt van de dominante groep geeft niemand anders het recht om je slecht te behandelen.

But what about the childeren…

Een belangrijke les lijkt mij en eentje die kinderen zouden moeten leren. Eentje die zou kunnen helpen bij het tegengaan van pesten op scholen en – laten we even eerlijk zijn – op de werkplek. Elliots workshop zou onderdeel moeten zijn van het normale curriculum.

Het onderdeel dat empathie leert en kinderen helpt om een volwaardig lid te worden van de maatschappij: een die rekening houdt met anderen, maar zich vooral in kan leven in een ander perspectief. Want dat is wat een maatschappij tot eentje maakt waar het goed toeven is.

Bewust van je perspectief

En dát heb ik erg gemist in de discussies van de afgelopen weken. Los van dat ik de veel van de gesprekken die ik heb gehad niet eens een discussie wil noemen, want dat veronderstelt dat de andere partij ook bereid is om te luisteren en niet alleen om te schreeuwen.

Ik wens je dan ook een Elliot-workshop toe en mezelf ook. Want man, wat is dat gezond. Hier dan ook de BNN-versie. Misschien heb je er wat aan. Misschien moet je het zelf meemaken. Doen zeg ik.

Maar aan BNN in elk geval bedankt. In een storm van zich-niet-uitsprekende mensen (aka politici) en gebrek aan basaal inlevingsvermogen, gecombineerd met oneindig veel diskwalificaties naar iedereen die een andere mening is toegedaan, ben ik blij dat wij lid van jullie zijn….nog steeds!

P.s: het bekende vodje de Telegraaf kondigde het programma van BNN zo aan: “Maken de bruinogigen bezwaar tegen hun superioriteit of bevalt deze machtige positie ze wel?” – want ja, dat was duidelijk het punt ervan. Geen wonder dat mijn katten dát vod in hun bak pertinent weigeren.

 

 

Digitale kletskous, gezellige borrelaar, webgek en -werker, kattenvrouwtje. Lees, speel wat piano, zing wat, maak wat internetdingen. Hekel aan valse wijven, maar nog meer aan valse kerels.

8 comments

  1. Door omstandigheden kon ik pas vandaag de uitzending zien. Na afloop vroeg ik mij ook gelijk af hoe zou je er voor kunnen zorgen dat zoveel mogelijk mensen dit zien en beleven, zodat men kan leren zich te verplaatsen in de ander. Met als ultiem resultaat, wij met z’n allen ons gaan inzetten voor een beter Nederland waar iedereen echt gelijk is. Een Nederland waar racisme en discriminatie op welke gronden dan ook tot het verleden behoort.

    Wat jij schrijft over de verplichting van deze test/workshop als onderdeel van het curriculum klinkt misschien een beetje abdurd, maar ik moet eerlijk bekennen dat ik vanochtend ook dacht aan iets soortgelijks. Alle tv zenders verplichten dit programma uit te zenden, zodat wij gewoon geen keuze hebben. Verplichte kijkkost dus. Wishful thinking, weet ik.
    Over de media gesproken. Hoe opvallend is het niet dat de rest van de media na het experiment er geen aandacht aan hebben besteed terwijl het wat mij betreft het een uitzending was die even spraakmakend is als de veel besproken Donorshow van BNN van een aantal jaren geleden. Zouden de andere media geschrokken zijn van de uutkomsten en het niet aangedurfd hebben om dit onderwerp op te pakken en verder uitdiepen on een van de vele talkshows en actualiteitenrubrieken die ons land rijk is? Een gemiste kans. Een gemiste kans om die pijnlijke, maar o zo nuttige discussie over zwarte piet en racisme in Nederland op een constructieve manier voort te zetten.

    1. @desiree ik vind er niks absurds aan. Op school proberen we kinderen klaar te stomen voor leven in deze maatschappij. Rekenen, lezen, geschiedenis : allemaal van belang. Een goed mens zijn, je kunnen inleven in een ander, bijdragen, samenleven, respecteren, luisteren, horen > op z’n minst even belangrijk. En niet alleen omdat dat gezellig is, maar omdat dat eigenschappen/skills zijn die je ook nodig hebt om je werk goed te doen, (zakelijke) problemen op te lossen, carriere te maken etc.

      Het is dus niet bizar om kinderen te leren over groepsprocessen en hun impact of over empathie en de impact daarvan. Het is bizar dat we daar zo weinig aandacht aan besteden.

      1. We kunnen kinderen van alles over racisme en pesten willen leren, maar in de praktijk ligt dat vaak ingewikkeld. De leraren waarmee ik als ‘professioneel’ opvoeder te maken krijg zijn in veel gevallen oké, maar mondjesmaat kom ik ook leraren met een PVV profiel tegen… De rol van onderwijs wordt als het over deze items gaat denk ik overschat, zolang we als volwassenen rollebollend over straat rollen tenminste.

        1. dat klopt > kids doen wat we doen en niet per se wat we zeggen. Dat neemt niet weg dat dat geen reden is om dit op te nemen/pakken. Het opent het gesprek. Het maakt het een issue om het over te hebben. En dat is – los van racisme – op z’n minst een goede start.

          En die leraren lijken me ook geschikte kandidaat om het programma zelf te doorlopen.

  2. Je hebt gelijk Xaviera. Helemaal zelfs. Ik maakte een denkfoutje door curriculum te beperken tot bv mensen die een baan zoeken en dan zo’n workshop moesten volgen alvorens verder te kunnen in het proces. Dacht dat je daarop doelde. 😉 Willen we inderdaad racisme en discriminatie verbannen uit onze samenleving dan kunnen we er niet vroeg genoeg mee beginnen. Natuurlijk ligt hierin een belangrijke taak voor de ouders als belangrijkste opvoeders. Maar de school en de clubs en verenigingen waar onze kinderen na school naar toe gaan hebben hierin ook een taak. Immers onze kinderen brengen ook heel wat tijd van hun leven op school en op clubs en verenigingen door.
    Voor wat betreft school en opvoeding en op een andere leest geschoeid, om betere invoelende kinderen, toekomstige volwassenen te krijgen heb ik mijn hoop gezet op de superschool van Eric van ‘t Zelfde die in januari van start gaat in Rotterdam. http://tegenlicht.vpro.nl/afleveringen/2013-2014/superschool.html

  3. Om de zoveel tijd wordt er aandacht besteed aan dit experiment en dat zou van mij ook uitgebreid mogen worden naar scholen. Hetzelfde met ‘Over de lijn’ van dacht ik de EO, al heeft dat een ander doel.

    Ik vind het wel jammer dat het sterk aan de Zwarten Pieten discussie wordt gelinkt (al begrijp ik het prima na ik weet niet hoeveel achterlijke, haatdragende reacties). Zelf ken ik het experiment wel goed, maar ik was het aanvankelijk niet eens met de stelling zwarte piet = racisme. Daar heb ik hele normale argumenten voor maar gek genoeg wilde daar eveneens niemand naar luisteren en werd ik net zo hard uitgekafferd, geblokkeerd of weggezet als onwetende racist. Wat mij overgehaald heeft zwarte piet aan te passen (zonder het met de stelling eens te zijn), is alleen omdat het een kinderfeest is wat voor iedereen leuk moet blijven en ik ben geschrokken hoe fanatiek en extreem de ‘discussie’ werd gevoerd door beide partijen. (Debat op 2 gezien, het was om je kapot te schamen voor de mensheid). Al vond ik zwarte piet niet gelijk staan aan racisme, heeft de zogenoemde ‘discussie’ wel aangetoond hoe verschrikkelijk veel racisme hier bestaat.

    Kan me herinneren dat je vorig jaar ook een stuk had geschreven in verband met zwarte piet en jouw emoties daarbij. Dat herinner ik me vooral omdat je toen slechts concludeerde dat ik er geen verstand van had en vervolgens helemaal niet meer reageerde. Dat heb ik erg jammer gevonden. Omdat ik wel probeerde argumenten te formuleren waarom ik dacht wat ik dacht en de gevraagde ‘kon er maar over gepraat worden’ direct uitbleef. En omdat het achterwege blijven van discussie niemand – dus ook mij niet – overhaalt anders te denken of te voelen.

    @Daan: Ik heb altijd begrepen dat kanjertraining vooral toegepast wordt voor kinderen die gepest worden. Maar gebeurd er ook iets met de kinderen die pesten eigenlijk?

  4. Ik zag van het weekend de film Die Welle. Gaat niet over racisme, maar meer over saamhorigheid creeëren in groepen en deze vervolgens boven anderen plaatsen. De start van een dictatuur. Het lijkt bijna niet realistisch, maar dat is het gek genoeg wel. Het is gebaseerd op een echt expiriment ‘The Wave’ uit de VS in ’67 http://nl.wikipedia.org/wiki/The_Wave

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *